Ông Nguyễn Đức Phương, thủ từ đình và cán bộ thôn trao đổi với phóng viên Báo Hà Nam về việc khắc phục việc làm sai trong bảo vệ di tích.

Đình Văn Xá là một trong số ít những ngôi đình cổ kính nhất Hà Nam có giá trị lớn về nghệ thuật kiến trúc. Năm 1962, đình Văn Xá được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Đình được xây dựng trên một khu đất rộng, gồm hai tòa 8 gian, tiền đường 5 gian, hậu cung 3 gian, xây theo kiểu chữ Nhị. Tòa tiền đường theo phong cách thời Hậu Lê, mái đình cong, thấp, lợp ngói mũi hài loại lớn, nặng từ 9-11kg, mũi ngói được trang trí hình lá đề cách điệu. Nhiều đồ thờ có giá trị như ngai, hương án, kiệu, sập thờ và 30 đạo sắc phong các đời vua đều được lưu giữ cẩn trọng.

Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, kiến trúc đình Việt cho rằng, đình Văn Xá có giá trị nghệ thuật đáng chú ý, nhất là những mảng chạm khắc độc đáo trên các cấu kiện gỗ, tiêu biểu phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII.

Nghệ nhân dân gian đã thể hiện những mô tip trang trí trên những cấu kiện gỗ hết sức phong phú, đa dạng và sinh động, nổi bật nhất vẫn là mô tip động vật. Xuyên suốt các bức chạm là hình tượng rồng. Nếu đi từ ngoài vào, các hàng cột cái, cột quân, bẩy tiền được tạo dáng nét đẹp, thanh thoát thì ở phía trong hàng bẩy là hàng kẻ có đường kính từ 46 đến 47cm lại được chạm rồng với hình dáng dữ tợn.

Những nét nhấn tỉa sắc bén hình dao nhọn trên thân, đầu rồng, phía đuôi… khá tinh tế, uyển chuyển tạo cảm giác con vật đang chuyển động một cách mềm mại, đầy cảm xúc. Rồng đều được chạm kênh bong – một kỹ thuật nhằm tạo nên những hình trang trí nhiều lớp từ thân gỗ chịu lực, kết hợp với hiệu quả ánh sáng gây cảm giác bay bổng cho bức chạm.

Điều gây ấn tượng đối với những bức chạm rồng ở đình Văn Xá còn là sự đa dạng hóa hình tượng này ở mỗi mảng đề tài khác nhau. Những đề tài, hoạt cảnh dân gian như vân ám, mẫu long giáo tử, cá chép hóa rồng, hổ ghé vai đỡ lá đao… đều được thể hiện công phu, tỉ mỉ, mang tính thẩm mỹ cao trong nghệ thuật chạm khắc của nghệ nhân nơi đây.

Theo truyền thuyết, đình Văn Xá thờ nhị vị Thủy tề Long vương cùng song thân. Nhị vị Thủy tề Long vương có công giúp dân trị thủy, diệt trừ bệnh dịch, mang lại cuộc sống an bình cho nhân dân. Hằng năm, nhân dân tổ chức lễ hội vào ngày 10/3 nhằm tưởng nhớ công lao của các vị thần. Đình làng là nơi diễn ra những hoạt động văn hóa, lễ hội truyền thống, hội họp, sinh hoạt cộng đồng của cư dân thôn Văn Kênh.

Bảo tồn các giá trị văn hóa, kiến trúc của đình, kể từ khi tái lập tỉnh đến nay, bằng nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia tu bổ, tôn tạo di tích, đình Văn Xá đã được trùng tu, tôn tạo 2 lần với số tiền 12 tỷ đồng. Công tác trùng tu, tôn tạo di tích đều dựa trên các yếu tố địa điểm, thiết kế, nghệ thuật, chất liệu, kỹ thuật và không gian gốc. Vì thế, đình Văn Xá là điểm đến của nhiều nhà nghiên cứu về văn hóa, kiến trúc nghệ thuật dân gian.

Nhân dân thôn Văn Kênh tự hào về di tích, mong muốn bảo vệ di tích khỏi mọi sự tàn phá cả thời gian, khí hậu, thiên tai nên đã cắt cử người trông coi, quét dọn đình làng bấy lâu nay. Cuối năm 2018, Ban khánh tiết và Chi hội Người cao tuổi của thôn đã tự ý sơn đỏ lên một số cấu kiện gỗ trong đình, sau đó sự việc bị phát hiện, khiến dư luận quan tâm.

Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, việc dùng sơn công nghiệp sơn lên những cấu kiện đó (hai cột cái, hai cột quân, hai xà và hai kẻ, nghé ở gian giữa…) không chỉ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính thẩm mỹ, mỹ thuật của đình mà độ bóng của sơn còn xóa đi mất những đường nét, hình khối điêu khắc, chạm trổ có giá trị nhất ở những cấu kiện gỗ ở đây.

Trước sự việc trên, UBND tỉnh đã chỉ đạo ngành văn hóa – thể thao và du lịch, UBND huyện Lý Nhân có biện pháp xử lý, khắc phục kịp thời. Ông Lê Xuân Huy, Giám đốc Sở Văn hóa  - Thể thao và Du lịch cho biết: Cho đến nay, công tác khắc phục hậu quả được thực hiện, cơ bản trả lại nguyên trạng, giá trị vốn có của di tích. Dù vậy, vụ việc đã tạo nên những dư luận không tốt đối với công tác quản lý, bảo vệ di tích của chúng ta. Đây là bài học đáng nhớ đối với những người làm công tác chuyên môn, các cấp quản lý di tích và nhân dân các địa phương có di tích…

Tại đình Văn Xá thời điểm này, các cấu kiện gỗ bị sơn đỏ bằng sơn công nghiệp đã được làm mờ tương đối. Không gian đình được bảo đảm sạch sẽ, trật tự. Ông Nguyễn Đức Phương được cử làm thủ từ đình, trông coi, quét dọn đình hằng ngày. Thôn Văn Kênh trích quỹ thôn chi trả cho ông Phương 100.000 đồng/tháng tiền trông coi.

Ông Nguyễn Đức Phương nói: Người dân trong thôn tự hào về di tích này. Chỉ cần nhìn vào lễ hội hằng năm ở đây sẽ thấy, văn hóa truyền thống bao đời nay vẫn được giữ gìn, lưu truyền, giáo dục con cháu các thế hệ đạo lý “Ăn quả nhớ người trồng cây”. Vụ việc vừa qua, chúng tôi đã rút kinh nghiệm sâu sắc, rất mong các địa phương có di tích như chúng tôi hãy lấy đó là bài học kinh nghiệm. Dẫu lý giải việc làm của mình xuất phát từ những mong muốn tốt lành, nhưng nếu không đúng với quy định pháp luật thì việc làm đó không có giá trị.

Trên thực tế, việc chấp hành những quy định của Nhà nước trong công tác quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị của di tích trên địa bàn tỉnh còn nhiều bất cập. Theo ông Lê Xuân Huy, toàn tỉnh chỉ có 28/85 di tích quốc gia có bảng nội quy và lời giới thiệu về di tích. Một số di tích không có người trông coi trực tiếp, an ninh chưa được bảo đảm. Đặc biệt, trong quá trình huy động xã hội hóa nguồn vốn đầu tư tu bổ, tôn tạo di tích, nhiều nơi đã bị những “mạnh thường quân” “chỉ đạo” việc tu sửa, bài trí đồ thờ, hiện vật trong di tích không đúng với những quy định của Luật Di sản văn hóa.

Các cơ quan chuyên môn, chính quyền các địa phương cần nâng cao trách nhiệm trong việc bảo vệ và phát huy giá trị của di tích, di sản văn hóa. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến và tổ chức thực hiện Luật Di sản văn hóa; nâng cao nhận thức, hiểu biết pháp luật của nhân dân về Luật Di sản văn hóa…

Giang Nam