Cán bộ, chiến sỹ đảo Nam Yết trò chuyện dưới tán cây bàng vuông.

Những cây xanh di sản…

Các đảo thuộc quần đảo Trường Sa cách đất liền hàng trăm hải lý, xung quanh, bốn bề là biển cả. Vị mặn đến từ nước biển, từ gió biển và dường như vị mặn quyện cả trong cái nắng chang chang, vị mặn xâm lấn, bào mòn nhiều công trình, thiết bị, khí tài… Những tưởng giữa điều kiện thời tiết khắc nghiệt ấy, cây cối sẽ rất khó có thể sinh trưởng, thế nhưng vượt lên tất cả, ở Trường Sa vẫn xanh rì bóng mát. Có những loài cây lại đặc biệt sinh trưởng tốt trong điều kiện khắc nghiệt ở Trường Sa như: bàng quả vuông, phong ba, bão táp, mù u, tra… Trong số đó, có 4 cây của vùng đất nơi đầu sóng ngọn gió đã được Hội đồng Cây di sản Việt Nam (Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam) công nhận là Cây di sản: Cây bàng quả vuông ở đảo Nam Yết; cây phong ba ở đảo Song Tử Tây và 2 cây mù u trên đảo Sơn Ca, Sinh Tồn.

Những cây này đều có tuổi thọ hàng trăm năm, đặc biệt cây phong ba phía sau Sở chỉ huy xã đảo Song Tử Tây khoảng 300 năm tuổi, cao hơn 25m, chu vi thân cây gần 4m, tán rộng 35m, tỏa bóng mát gần một nửa sân sinh hoạt chung.

Cây mù u ở đảo Sơn Ca có tán rộng che trọn công viên thanh niên. Dưới tán cây, bộ đội để bàn ghế đá, dựng hai nhà chòi dùng làm nơi tiếp khách, uống nước, ngồi đọc sách, chơi cờ giải trí sau những giờ thực hiện nhiệm vụ.

Trung tá Đào Văn Kha, Chỉ huy trưởng đảo Nam Yết giới thiệu: Cây bàng quả vuông ở đảo Nam Yết được công nhận là Cây di sản từ tháng 8/2014. Cây có điểm đặc biệt là từ gốc chia ra làm 8 nhánh cây và nhánh nào cũng sinh trưởng tốt, xòe tán rộng. Đây là điều kiện lý tưởng về cảnh quan, tạo không gian bóng mát cho sinh hoạt ngoài trời của cán bộ, chiến sĩ trên đảo.

Lý giải cho 8 nhánh cây đặc biệt này, có lẽ, trước đây cây cũng chỉ có thân là một nhánh giống như những cây sinh trưởng xung quanh đảo, nhưng trải qua hàng trăm năm với khí hậu khắc nghiệt, thân cây bị mục, gãy. Sau một thời gian, từ thân cây gãy ấy bật chồi và lớn lên thành 8 nhánh như ngày nay. Chính điều này đã khiến cho cây trở thành một trong những biểu tượng cho sức sống mãnh liệt của đất và người Trường Sa.

Ngoài việc tạo cảnh quan xanh, khí hậu mát mẻ, che chắn sóng gió, mang lại sức sống cho đảo, những cây di sản nói riêng, toàn bộ hệ thống cây xanh trên các đảo còn có ý nghĩa về lịch sử, văn hóa, nguồn gen quý nơi biển đảo xa, khắc nghiệt đầy nắng gió, nơi chủ quyền biển đảo Việt Nam đã được lịch sử khẳng định.

Di tích cột mốc chủ quyền trên đảo Nam Yết.

… và những công trình di tích

Trên quần đảo Trường Sa hiện còn đang gìn giữ hai hiện vật đánh dấu chủ quyền, đây cũng là hai hiện vật được công nhận là Di tích quốc gia trên Biển Đông. Đó là hai tấm bia chủ quyền trên đảo Song Tử Tây (xã Song Tử Tây, huyện Trường Sa) và bia chủ quyền trên đảo Nam Yết (xã Sinh Tồn, huyện Trường Sa). Ngày 22/8/1956, Phái bộ Quân sự của chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã đến thị sát, kéo cờ và đặt bia chủ quyền trên các đảo chính của quần đảo Trường Sa. Qua thời gian và những biến động của lịch sử, hiện chỉ còn 2 bia chủ quyền trên đảo Song Tử Tây và Nam Yết là còn được gìn giữ tương đối nguyên vẹn.

Bia chủ quyền trên đảo Song Tử Tây gồm phần thân bia hình khối lập phương và phần chóp; bia chủ quyền trên đảo Nam Yết chỉ còn phần thân bia. Trên các mặt của thân bia đều khắc ký hiệu hải quân. Đặc biệt ở một mặt có khắc lõm dòng chữ: “Quần đảo Trường Sa trực thuộc tỉnh Phước Tuy. Phái bộ quân sự thị sát nghiên cứu đến viếng quần đảo này ngày 22 tháng 8 năm 1956 dưới sự hướng dẫn của Hải quân Việt Nam”.

Với những giá trị về lịch sử, văn hóa và vai trò là bằng chứng góp phần khẳng định chủ quyền ở quần đảo Trường Sa, ngày 13/6/2014 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ra quyết định xếp hạng di tích Bia chủ quyền quần đảo Trường Sa tại đảo Song Tử Tây và đảo Nam Yết là Di tích lịch sử quốc gia. Đây là di tích và là bằng chứng có giá trị quan trọng trong việc khẳng định chủ quyền của Việt Nam tại quần đảo Trường Sa.

Bia chủ quyền di tích quốc gia luôn được các thế hệ cán bộ, chiến sĩ gìn giữ, bảo quản, là một phần không thể tách rời của quần đảo Trường Sa. Tại đảo Nam Yết, bia chủ quyền nằm gọn trong khuôn viên tôn giáo linh thiêng, tĩnh mịch tại chùa Nam Huyên. Còn tại đảo Song Tử Tây, những vị khách tới thăm đảo sẽ dễ dàng tìm thấy di tích quốc gia đặc biệt này trên trục đường chính dẫn từ cầu cảng vào khu vực trung tâm hành chính của xã đảo.

Dưới bóng mát tán cây bàng vuông, phong ba cổ thụ, bia chủ quyền nằm ngay trước lối vào Trạm khí tượng Song Tử Tây, giữa khoảng khuôn viên hơn 15m2 đã được bảo vệ cẩn thận bằng hàng rào gạch cao khoảng gần 1m. Lần đầu tiên tới thăm Trường Sa, đứng trước Di tích quốc gia bia chủ quyền của đảo Song Tử Tây, chị Hoàng Thanh Hương (Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Gia Lai) chia sẻ: Nhìn từng vết nứt thời gian in hằn trên bia chủ quyền, tôi thực sự xúc động. Có thể thấy một điều rằng, dù ở thời điểm nào của lịch sử, người dân Việt Nam đều có ý thức rất lớn về việc bảo vệ chủ quyền quốc gia. Chúng tôi càng thêm tin tưởng rằng lớp lớp các thế hệ những người lính đảo, dù ở quá khứ, hiện tại hay tương lai cũng đã, đang và sẽ luôn luôn vững tinh thần, chắc tay súng bảo vệ chủ quyền, bình yên của Tổ quốc.

Nguyễn Khánh